Gabriela i Tadeusz Ślawscy, Dzieje Libuszy w okresie przedrozbiorowym

Rzeszowski Rocznik Muzealny, s. 7-41, Rzeszów 1982.

 

I. WSTĘP

Wieś polska posiada stosunkowo mało opracowań monograficznych szczególnie z okresu feudalizmu (......) Do szczęśliwych miejscowości należą te wsie, w których zachowały się księgi sądowe. Niestety, Libusza do nich nie należy (......).

 

LITERATURA PRZEDMIOTU

Opracowania i źródła drukowane

Praca oparta jest w większości na źródłach archiwalnych. Literatura do tych zagadnień-jak już wspomniano- jest bardzo skąpa (......) Wiele materiału do wcześniejszego osadnictwa na interesujących nas terenach zawiera artykuł Aleksandra Gieysztora. Bardzo krotko i fragmentarycznie omówił dzieje Libuszy Stanisław Tomkowicz (......) W powojennej literaturze o Libuszy dosyć dużo napisał Mirosław Francic. Wiele uwagi dziejom Libuszy poświęcił także Tadeusz Ślawski (......) Cenną pomoc, szczególnie w problematyce porównawczej dokumentów lokacyjnych sąsiednich wsi z dokumentem lokacyjnym Libuszy (......) dostarczyło wydawnictwo źródłowe S. Kurasia (......) Ze źródeł drukowanych wykorzystano Materiały do historii m. Biecza z lat 1361-1632 Franciszka Bujaka. Jest w nich sporo materiału do dziejów Libuszy we wcześniejszym okresie. Wykorzystano rejestry poborowe z lat 1583, 1629, 1683. Ciekawy materiał źródłowy do zagadnień pańszczyźnianych zawiera zbiór dokumentów opublikowanych przez Stanisława Kutrzębę. Należy jeszcze wspomnieć o Dodatku do „Gazety Lwowskiej”, w którym został ogłoszony dokument lokacyjny Libuszy.

Źródła rękopiśmienne

Wiele wzmianek źródłowych do dziejów Libuszy rozproszonych jest w różnych materiałach rękopiśmiennych. Najwięcej można spotkać w bieckich księgach grodzkich i ziemskich, przechowywanych w Wojewódzkim Archiwum Państwowym na Wawelu (......) Z Archiwum Akt Dawnych w Warszawie wykorzystano niektóre rejestry poborowe, lustracje oraz rejestry podymnego i pogłównego (......). Z zachowanych kilku ksiąg metrykalnych przechowywanych w Archiwum Parafialnym w Libuszy wykorzystano najstarsze z nich, a mianowicie księgi chrztów od 1666 roku do pierwszego rozbioru Polski. Stanowią one pierwszorzędny materiał do obliczenia ubytku i wzrostu liczby ludności. W Archiwum Diecezjalnym w Przemyślu wykorzystano dwa rękopisy, w których zamieszczone są wykazy ludności Libuszy i innych wsi z końca XVIII i początków XIX w.

 

II. OSADNICTWO OKOLIC BIECZA

Na wstępie kilka uwag o Bieczu, jako ośrodku, wokół którego grupowało się najstarsze osadnictwo. (......) Dokument lokacyjny Libuszy został wydany przez Kazimierza Wielkiego 30 września 1348 r. w Krakowie. Kopia jego znajduje się w kopiarzu m. Biecza i w kopiarzu fary bieckiej. Opublikowany także został w Dodatku do „Gazety Lwowskiej”. Monarcha zaznaczył na wstępie, że lokując wieś pragnie mieć pożytki dla skarbu królewskiego, gdyż lasy nie dają żadnej korzyści. Sądzić więc z tego można, że wieś lokowana była w lasach. Tego wyrażenie nie spotyka się w dokumentach wydanych prze tego króla dla wsi przenoszonych z prawa polskiego na magdeburskie. Dalej określa, że nadaje Jakubowi prawo do założenia wsi Libusza na prawie magdeburskim nad rzeką Lubus (od której zapewne pochodzi nawa wsi) na 120 łanach Wspomniany Jakub otrzymał wraz z prawem dziedziczenia sołectwo o obszarze 8 łanów wolne od wszelkich powinności. Prócz tego król nadal jeden łan dla kościoła, a drugi na wygon, pospolicie zwany skotnicą. Następnie zezwolił sołtysowi wystawić dowolną ilość młynów na rzece, jatkę piekarską albo rybną, browar, jatkę szewską, wolną sadzawkę. wolny połów ryb, cztery wolne ogrody oraz pobierać trzeci denar z kar sądowych; dwa rezerwował król dla siebie. Wszystkich kmieci, którzy na wsi osiądą, zwolnił król na dwadzieścia lat od płacenia wszelkich podatków i danin. Po upływie wolnizny zobowiązał monarcha do płacenia rocznie 8 szkojców z łana oraz należną dziesięcinę kościołowi. Nałożył przy tym obowiązek na sołtysa, aby podczas sądów wielkich , odbywających się przeważnie 3 razy w roku k, dał trzy obiady przedstawicielowi króla, względnie wpłacił 8 szkojców na obiad, a na każde pospolite ruszenie wysłał zbrojnego męża na koniu. Sołtys otrzymał władzę sądowniczą nad ludnością wsi, sam zaś miał odpowiadać przed królem. Uwolnił monarcha mieszkańców Libuszy od wszelkich odpowiedzialności i obowiązków wynikających z prawa. polskiego.

Były to zasadnicze założenia dokumentu lokacyjnego wsi Libuszy (......)

Niewiele można powiedzieć na temat rozwoju wsi w tym czasie. Faktem jest, że dokument lokacyjny został zrealizowany. Być może następowało to bardzo powoli, skoro po upływie wolnizny otaksowano do opodatkowania 11 łanów, a w 1383 r. na prośby Mikołaja sołtysa, Spytko, wojewoda krakowski i starosta biecki, zniżył liczbę łanów do 8, z których zobowiązał do płacenia danin i spełniania powinności. Wynika z tego, że tylko znikoma część tej ziemi była uprawiana (......) Wiadomym jest, że w 1395 r. istniał w Libuszy folwark królewski (......) Dalsze losy Libuszy znane są ze wzmianek źródłowych występujących w różnych rękopisach bądź też źródłach drukowanych. Libusza jako własność królewska wraz z Krygiem była oddawana w zastaw przez panujących w celu uzyskania gotówki. Taki przypadek miał miejsce za czasów królowej Jadwigi, kiedy to Lubuszę wraz z Krygiem zastawiła za 150 groszy praskich. Dobra te wykupił Jan, prepozyt szpitala bieckiego (......) W 1395 r. królowa Jadwiga likując szpital w Bieczu, uposażyła go między innymi folwarkiem w Libuszy z trzema stawami rybnymi. W 1470 r. Kryg i Libusza zostały wykupione przez kanclerza Jana z Dębna. Dobra te widocznie niedługo były w zastawiu u kanclerza, bo w 1491 r. Erazm syn Mikołaja „de Szczepanowicze” zapisał Stanisławowi „de Chocimów” swoje wsie: Libuszę (......) Wiadomo jedynie, że w 1437 r. królowa Zofia, na podstawie orzeczenia komisji złożonej z jej urzędników, uznała, że mieszkańcy Krygu i Libuszy woni są od wszelkich robót na rzecz grodu bieckiego z wyjątkiem pomocy przy zwożeniu drzewa i innych materiałów budowlanych od naprawy tegoż grodu. Z dalszych powinności zobowiązujących mieszkańców Libuszy do wszelkich robót przy naprawie młyna i jazu bieckiego zwolnił w 1497 r. Jakub z Dębna (......) Już w 1361 r. występuje rektor kościoła w Libuszy; w 1392 r. Mikołaj, pleban z Libuszy. Zatem musiał już w tych czasach istnieć kościół. Z lat 1470-80 są konkretne dane o kościele, a parafia Libusza zobowiązana była płacić dziesięcinę kościołowi parafialnemu w Bieczu. obecny kościół drewniany wzniesiony został w początkach XVI w., a konsekrowany w 1513 r.

            Stosunkowo dosyć liczne wzmianki źródłowe posiadamy do sołectwa w Libuszy (......) W 1361 r. Hynko sołtys dostał przywilej na odbudowanie młyna na rzece Ropie (.....) Dwadzieścia lat później, t.j. 1382 r. właścicielem sołectwa w Libuszy był Mikołaj, wójt frysztacki. W tymże roku nabył je od niego Mikołaj Szalsza, mieszczanin biecki, który pełnił funkcję ławnika wyższego sądu prawa magdeburskiego w Bieczu. Sołectwo libuskie pozostaje długo w rękach Mikołaja, a później przechodzi w spadku na jego synów. (......) W miarę upływu czasu sołectwo w Libuszy i Krygu przeszło w inne ręce. Jeszcze w 1418 r. Kasper syn Mikołaja swą część sołectwa przekazał Pawłowi „de Sankowa”. W 1440 r. Mikołaj sprzedał całą swoją część sołectwa w Libuszy i Krygu swojemu bratu Piotrowi, a ten z kolei Piotrowi mieszczaninowi bieckiemu. Podobnie postąpił ze swoją częścią Franciszek, od którego nabył ją również ów Piotr z Biecza. Skupione części sołectwa niedługo pozostały w posiadaniu Piotra, bowiem sprzedał je w 1446 r., już jako mieszczanin Nowego Sącza, Mikołajowi plebanowi z Bobowej za 150 (?) grzywien, który następnie ofiarował je szpitalowi bieckiemu (......)

III WZROST ZALUDNIENIA LIBUSZY OD XIV-XVIII W.

(.......) Najwcześniejsze dane do obliczania ludności Libuszy, baredzo zresztą problematyczne, posiadamy z drugiej połowy XIV w., a ściślej z 1368 r. tj. po upływie tzw. wolnizny. Wówczas to, komisja otaksowała liczbę łanów uprawnych w Libuszy na 11, lecz już w 1383 r. zniżono ją na 8 łanów. (.......) operając się na rejestrach poborowych z XVII w. stwierdzono, że liczba ludności Libuszy nie uległa większej zmianie. I tak według rejestru z 1680 r. spadła do 244 osób. (......) Bardziej miarodajnym źródłem są rejestry pogłównego odnoszące się do drugiej połowy XVII w. Dane, którymi dysponujemy dla Libuszy pochodzą z 1662 r. W spisach tych figuruje 291 plebejów i 3 osoby szlacheckie. (......) Jednakże ogólnie przyjęto, że do liczby ludności uzyskanej z pogłównego dodaje się przeciętnie 32 proc. Przyjmując takie kryteria Libusza liczyłaby 388 osób.

(......) Cennym materiałem do zagadnień demograficznych są księgi metrykalne. (......) W archiwum parafialnym w Libuszy zachowało się kilka ksiąg metrykalnych. Dla interesującego nas okresu najważniejsze są księgi chrztów z lat 1666-1683, 1693-1751, 1754-1775. (......) Obliczając liczbę ludności na podstawie średniej ilości chrztów rocznie w latach 1666-1675, przy zastosowaniu przyjętego w ostatnich badaniach współczynnika rodności 40 proc., uzyskamy 467 mieszkańców. (......) Warto tutaj dla porównania dodać, że w 1792 r. w oparciu o protokół z wizytacji generalnej, dokonanej w dekanacie bieckim przez wikariusza generalnego Lubnienieckiego, parafia Libusza wraz z Krygiem liczyła 11000 mieszkańców. (......) Wiadomym jest, że liczba ludności Libuszy była wyższa o około 40 proc. od ludności Krygu. Zatem na Libuszę przypadałoby około680 osób.

            W 1814 r. według wizytacji kościelnej, w Libuszy było 102 domy, 141 rodzin, spowiadających się 720 osób, dzieci przed spowiedzią 117, zatem liczba ludności wynosiła 837 osób. (......) Według rejestru poborowego z 1583 r. w Libuszy, prócz szlachty, oficjalistów, księdza i nauczyciela, których rejestr nie wymiena, było 12 kmieci, 12 zagrodników bez roli, 2 komorników z bydłem, 4 komorników bez bydła oraz 2 rzemieślników. Inne źródła wykazują, że istniał w tym czasie młyn i karczma. (......) W 1629 r. w rejestrze poborowym wyszczególniono 12 kmieci, 8 zagrodników bez roli, 1 komornika z bydłem i 5 komorników bez bydła.

(......) dzierżawcy Libuszy i starostowie byli niejednokrotnie różnowiercami. Do nich należał znany kalwin Jan Amor Tarło, w którego rękach znajdowały się dobra libuskie niemal całą drugą połowę XVI w. Podobnie Andrzej Rej-człowiek bardzo wykształcony, wybitny dyplomata był zdecydowanym różnowiercą. Pełnił on funkcję starosty libuskiego w latach 1634-1640.

(......)Już w 1519 r. toczył się spór o zabraną przez chłopów w Libuszy ziemię należącą do probostwa szpitalnego w Bieczu (......) w 1583 r. Stefan Batory wydał uniwersał do mieszkańców Libuszy o obsadzenie tamże probostwa. (......) W 1648 r. pleban z Libuszy przedstawił w grodzie bieckim swoje pretensje o meszne do tamtejszych poddanych i domagał się uregulowania tych powinności.

 

IV. STAROSTWO LIBUSKIE-STAROSTOWIE.

Ciężary ludności. Wzrost powinności pańszczyźnianych zniszczenia.

(......) Nie wiadomo kiedy starostwo libuskie z siedzibą w Libuszy ostatecznie zorganizowało się i przybrało nazwę starostwa. Z pewnością nie powstało jako jednorazowy twór aktu prawnego, lecz formowało się powoli. W 1497 r. dzierżawcą wsi królewskich: Libuszy, Krygu, Binarowej i Siepietnicy był Erazm Szczepanowski. Nie wiadomo kiedy dobra te przeszły w posiadanie Baltazara Dąbrowskiego. (......) Wiadomo bowiem, że w 1521 r. Zygmunt król polski pożycza od Pawła Wolskiego (......) 1060 grzywien (......) dając mu w zamian w formie zastawu niedawno wykupione z rąk wspomnianego Baltazara Dąbrowskiego następujące wsie królewskie wraz z sołectwami: Siepietnica, Libusza, Binarowa i Kryg, leżące w ziemi krakowskiej w powiecie bieckim.. Następnie w 1548 r. wsie: Libuszę, Siepietnicę i Przysieki oddaje w posiadanie jako dzierżawca, głównemu tenutariuszowi, Janowi Tarle. (......) Już w 1552 r. tenże tenutariusz wymienione wsie wydzierżawił Stanisławowi Pilweckiemu. Wsie powyższe znajdowaly się w rękach Jana Tarły do 1599 r. i w tymże roku występują już jego spadkobiercy. (......) w 1627 r. jako dzierżawca kilku wsi, a niędzy innymi i Libuszy figuruje Jan Kochanowski. Niedługo, bo w 1634 r. starostą bieckim został Andrzej Rej z Nagłowic, wnuk Mikołaja Reja. Starostwo libuskie pozostawało w rodzinie Rejów do 1709 r. po Andrzeju Reju objął je w 1646 r. syn jego Mikołaj, a następnie w latach 1649-1683 funkcję starosty pełnił Władysław Rej, syn Mikołaja, a w latach 1684-1709 Jan Rej drugi syn Mikołaja. Był on ostatnim starostą libuskim w rodzinie Rejów. Jego żona Teresa de Braun Sinicka, jako starościna libuska, zrzekła się w 1710 r. starostwa na rzecz Józefa Sierakowskiego, starosty olszańskiego. (......) od 1731 r. starostą libuskim był Jerzy Ignacy Lubomirski, chorąży wielki koronny. Po jego śmierci w 1735 r. starostwo libuskie objęła wdowa po nim joanna de Stein Lubomirska, która w 1754 r. wydzierżawiła je Józefowi Jordanowi, pułkownikowi wojsk polskich. Starostwo libuskie było jeszcze w rękach Lubomirskiej w 1762 r.

(......) Według lustracji z 1660 r. do starostwa libuskiego należały następujące wsie: Libusza, Kryg, Sitnica, Racławice, Binarowa, Rzepiennik Suchy, Strzyżewski i Marciszewski, Rozembark, Moszczenica i Siepietnica. Stan ten utrzymał się bez większych zmian aż do rozbiorów.

(......) W 1574 r. w odpowiedzi na skargi poddanych wsi Libuszy na dzierżawcę Jana Tarłę, król Henryk ponownie określił ciężary, a zwłaszcza obowiązujące ich robocizny. Z dokumentu wynika, że Tarło, względnie jego urzędnicy „przymuszają chłopów z Libuszy na ciężkie i ustawiczne roboty na każdy dzień w tygodniu, odpoczynku nie mając” i że „poniewalają do tego aby mieszczanom bieckim role zarabiali bydłem swym i drwa im wozili”. Poddani skarżyli się również na zabieranie im roli bez żadnego odszkodowania, przymuszanie ich do kupowania we dworze żyta po cenie wyznaczonej przez urzędnika dworskiego. Król nakazał odrabiać pańszczyznę dwa dni w tygodniu z łanu a jeden dzień z półłanka. Zakazał dalekich podróży z wyjątkiem odwożenia zboża lub innych towarów na targ do najbliższych miasteczek. Zobowiązał natomiast Libuszan do wożenia drzewa do królewskiego folwarku, zakazał zaś przymuszać chłopów z Libuszy do robót na rolach miejskich. (......)

 

V. WALKA ANTYFEUDALNA

Narastanie sprzeczności między dworem a poddanymi. Powstanie w starostwie libuskim 1755-1758. Represje.

(......) Do ostrych konfliktów już w zorganizowanej formie doszło w starostwie libuskim w 1755 r. (......) Wypadki libuskie można podzielić na trzy fazy, w zależności od dominujących form ruchu chłoskiego i jego intensywności. Pierwszy okres trwał od wybuchu powstania, tj. od 1755 r. do 1756 r. Drugi, obejmował trzy pierwsze kwartały roku 1757 (......) Koniec 1757 r. i pierwsza połowa 1758 r. to trzeci i końcowy etap powstania w starostwie libuskim.

(......) Powstanie wybuchło w czasie nasilenia prac wiosennych w polu, a następnie w związku ze żniwami w roku 1755, bowiem z tego okresu pochodzą protestacje chłopskie przeciw podwyższaniu prac ornych, omłotowych i innych. Dwór nie tylko zmuszał poddanych do wykonania podwyższonych prac, ale także starał się zastraszyć gromady. I tak w przypadku Libuszy aresztowani Adama Fika, wójta libuskiego, który jeździł ze skargami gromad do stolicy; więziono go w Rzeszowie. (......) Chłopi masowo odmawiali odrabiania pańszczyzny. (......) Żądali uwolnienia Adama Fika. Zaniepokojony dzierżawca sprowadził egzekucję wojskową, złożoną z 60 żołnierzy, którzy różnymi sposobami starali się zmusić chłopów do odrabiania pańszczyzny. (......) Widząc coraz groźniejszą sytuację starościna Lubomirska sprowadziła egzekucję wojskową. Był to oddział artyleryjski złożony z 60 żołnierzy pod dowództwem Koziczkowskiego. (.......) Koziczkowski (.......) wyruszył do Libuszy przez Biecz, gdzie miał przebywać 5 tygodni. Tłum chłopów towarzyszył mu całą drogę. po dotarciu do Libuszy oddział z konieczności rozlokował się we dworze, lecz nie mógł dokonać żadnej egzekucji, gdyż chłopi w dalszym ciągu (.......) blokowali ruchy wojska. (......) 1 grudnia 1758 r. w Rozembarku zebrał się sąd komisarski, w celu rozstrzygnięcia toczącego się od kilku lat sporu. (......) Powstanie libuskie obeszło się bez większego przelewu krwi. Ofiary powstały dopiero w wyniku sądu komisarskiego, który skazał 5 przywódców na karę śmierci: jakuba Fugla, Adama Fika, Kazimierza Bryndala, Klemensa Słowika i Marcina Zawilińskiego. Wyrok wykonano na jednym z nich, tj. Marcinie Zawilińskim, gdyż pozostali zbiegli jeszcze podczas trwania procesu.

(......) Walka chłopów starostwa libuskiego zakończyła się niepowodzeniem. Powstanie to miało dwa zasadnicze cele: rozszerzenie areał ziemskiego i ograniczenie ingerencji pańskiej w stosunki wiejskie. Żaden z nich nie został osiągnięty. (......).

 

VI. ZAKOŃCZENIE

Libusza stanowiła jedną z wielu wsi lokowanych za czasów Kazimierza Wielkiego. Jej dzieje kształtowały się w zasadzie podobnie jak dzieje innych sąsiednich wsi. Należy przypuszczać, że jej lokacja stanowiła konieczność ekonomiczną w procesie osadniczym, dokonującym się na omawianych terenach.  Pierwotna jej lokacja pozostaje nie wyjaśniona. Pozostaje sprawą otwartą, czy wieś istniała przed lokacją na prawie magdeburskim, czy też została lokowana na zupełnie nowym nie zaludnionym terenie. (......) Z nieznanych nam bliżej powodów, w kilkanaście lat po upływie wolnizny, zaistniała konieczność obniżenia dla celów podatkowych ilości łanów z 11 do 8. (.......) Nie mniej jednak należy stwierdzić, że wieś we wcześniejszych okresach do początków XVI w. rozwijała się intensywnie i wszechstronnie. (.......) Przełom XV i XVI w. zamyka pewien okres w rozwoju wsi, okres większej swobody ekonomicznej i osobistej jej mieszkańców. Już w pierwszej połowie XVI w. właściciele i dzierżawcy wsi zaczynają samowolnie zwiększać powinności pańszczyźniane, do daje się wyraźnie zauważyć w Libuszy. Proces ten w miarę upływu czasu pogłębia się w XVI i XVII w. Do kryzysu ekonomicznego przyczyniają się grabieże wojsk i zarazy. (......) Największy spadek ludności zauważa się pod koniec XVII w. i w pierwszym dwudziestoleciu XVIII w. Są to lata nieurodzaju, grabieży wojski i panującej zarazy. Po tym okresie następuje powolny lecz ciągły wzrost ludności.